Վահան Մամիկոնյանի տնօրինած ապստամբությունները 481-484.

Վարդանաց շարժումից հետո պարսից արքունիքը որոշ ժամանակ սիրաշահում էր հայերին, սակայն պարբերաբար կրկնվում էին քաղաքական և կրոնական նշումները: Արևելյան հայստանում հայրենասիրական ուժերը ղեկ Վահան Մամիկոնյանը հմայակի թրդին : Պարսից բերված արքան հողեր ժառանգելու իրավունք է տալիս կրտսեր արքաներին: Գյուտ կաթողիկոսի և Վահանի դեմ արշավ է սկսվում: Գյուտ Կաթողիկոսը 471թ մեկնում է Տիզբոն: Նա մերժում է Թերոզի առաջարկը` կրոնափոխ լինելը, որոշ ժամանակ անց վերադառնում է հայրենիք և ապրում Վանանդում: Տերոզը զբաղված էր Օնեի դեմ պատերազմում: Բայց խրախուսում էր Կադիշո մալխ խազին որը ղեկ ուրացող ղեկավարնփրին: Արևելյան Հայաստանում պարսիկների դեմ ապստամբում է Վաղթանգ Կոլգասալ թագ 456-402 նա հարվածն ուղում է դրածո բդեշխ Վազգենի դեմ: Վազգենը Աշուշայի որդին էր և Վարդանի աղջկա Շուշանի ամուսինը: Շուշանիկը մերժում է ամուսունու պահանջը կրոնափոխ լինելու և նահատակվում: 481թ Հայ նախարարերը հավաքվում են Շիրակում: Նրանք վճռում են. Լավ ենք համարում մի անգամ մեռնել, քան թե ամեն օր կեղեցի և քրիստոնեության արհամարանքն ու քաքտումը տեսնել: Մարզպան Ատրպշնածը բանակ է դնում Շիրակ գավառի Անի ամրոցի մոտ: հայ ապստամբները հետապնդում են նրան, մարզպանը փախնում է ատրպատական: 481թ Արևելյան հայաստանում կառավարություն է կազմվում: Սահակ Բագրատունին նշանակվում է մարզպան, Վահան Մամիկոնյանը սպարապետ, Հվհաննես Ա Մանդատունին Մեծ Թագավոր: Ատրվշնածը ներխուժում է նոր ուժերով: Հայ նախարարները հասնում ե Վազազգես գյուղ և տեղփկանում որ պարսից զորքը7000 անցել է արաքս գետը: 400000 հայերի բանակում է Ակոռի գյուղի մոտ: պարսից հիմնական ուժերը ջախջախվում են և պանվում է նաև : պարսից արքունիքը նոր արշավանք և սկսում: նրան հանգրվանում են հեր և զարեվանք գավառների սահմանագլխին: վահան մամիկոնյանը հայոց զորքի գլուխն անցած շտապում է արտաս գավառ: ավարայրի դաշտի մոտակայքում ներսերապահ գյուղի մոտ տեղի է ունենում ճակատամարտ: ճակատամարտից առաջ ոգեշնչող ճառո է հանդես գալիս հովհաննես ա մանդատունին, հայերը հաղթումեն: այդ ժամանակ պարսկական տերությունից փախչում և հայաստան է վերադառնում վարդը` վահանի եղբայրը: այդ ժամանակ հայոց զորքը հագստանում էր ծաղկոտ գավառում Վարշակի ջերմուկներում: Շուտով Վաղթանգ թագավորից օգնության խնդրանք է ստացվում: Վաղթանգը նև տեղեկացնում է որ իրենց կող են աջակցել Հները, այդպիսով բոլորով միասին կարող են ոչնչացնել թշնամւն: 482 թ Վահանը շտապում է Գուգարաց աշխար և անցնում Կուր գետին գտնվող ճարմանայի դաշտ: Հայ վրացական ուժերը պարտվում են: զոհվում են Սահակ Բագրատունին, Վահանի եղբայր Վասակ Մամիկոնյանը և ուրիշներ: 484թ Պարսկական զորքերը Հազարաբւխտի գլխ նորից հարձակվում են: Նրանք ներխուժում են Արտաշատի շրջակայք, այնուհետև դվին և ռազմական կարգով շարվում Խոսրովակերտ գավառից մինջև ջրվեժի լեռներ: Հյոց հեծելագունդը ճեղքելով արսկական գնդի մի թևը` շատերին է տապալում: Մարտի ընթացքում զոհվում են երկու նախարարներ` դիմաքսյան և սահարունի տոհմերից: Հովհաննես կաթողիկոսը, որը զթրքի հետ մարտադաշտում էր, ձիուց վայր է ընկնում և վնասվում: Սակայ շարթւնակում է ոգեշնչել հայերին: Վահանը այլ նախարարների հետ ացնում է խաղտյաց աշխարհը, Հազարաբւխտը հարձակվում է ԲարձրՀայքի Շավագոմ գավառում գտնվող ապստանբների վրա: Մի մասին կոտորում է, իսկ ներսես և Հրահատ եղբայրների կանաց գերի վերձնում: Հյոց մարզպամն նշանակված Շապուհը կամսարականների կանանց բանտարկում է Բասեն գավառի Ողբերդ ամրոցում և պահանջում նրանց ամուսիներից, որպեսզի սպանեն Վահան Մամիկոնյանին: Կամսարական եղբայրները մերժում են, միանում Մուշեղ Մամիկոնյանին, իսկ այնուհետոև Կառնո գավառի Արծաթ գյուղի մոտ ջախջախում են Պարսկական զորքերը: Վահան Մամիկոնյանը բանակում է Արշարունյաց գավառում: Պարսկականից լուր է ստացվում, որ Պարսիկ զորքը միջին ասիայումպարտություն են կրել Էդթաղներից, իկ Պերոզը սպանվել է: Պարսկական զորքը վերադառնում է պարսկաստան: Վահան Մաիկոնյանը հայոց զփրքով գալիս է Դվին Պարսկաստանում 484թ գահ բարձրացավ Վաղարշը, Հայաստան է ուղարկվում պարսիկ պաշտոնյա Միլխովին: Միլխովը գալով հայաստան մնում է Էրթ գավառի Վարսակ գյուղւմ և Վաբագնացների միջոցվ հրավիրում է Վահանին բանակցությունների: Վահանը դնում է հետևյալ պահանջները` Հրաժարվել կրոնափոխության առաջարկից, անարժան և ուրացող նախարարներին պաշտոն չտալ, հագել նախարարնելի ժառանգական իրավունքները, ճանաչել հայաստանի ներքին ինքնավարությունը, Նիխորը համաձայնվումէ: Նվարսակում 484թ պայմանագիր է կնքվում Վահան մամիկոնյանի և Նիխոր զորապանի միջև: Մի քնի օրանց Վահան Մամիկոնյանը հավաքելով հայոց Այր ու ձին մեկնում է Տիզբոն, կնքելու հայ պարսկական հաշտությունը: Վաղարշը ամբողջ մեղքը գցում է իր եղբյր պերոզի վրա և ասում. դուք բնավ ոչինչ համաերցիք այս աշխարհը. քաջաբար մեռանք նրանք որ մեռան և առավել քջաբար ապրում եք դուք: Վահան մամիկոնյանը Արսից արքայի կողմից ճանաչվում է հայոց գահերեց և սպարապետ: Նա վերադառնում է հայաստան մեկնում հայոց ոստան դվինը և հատուկ հովվարտակով հաստատում մարզպանի պաշտոնը:

Հայաստանի անկախության ամրանդումն ու վերականգնումը Բագրատունիներ.
Արաբական խալիֆայության թուլացումից  հմտորեն օգտվում է բագրատունյանց իշխանատունը: 855թ Աշոտ բագրատունին նշանակվում է հայոց իշխան և սպարաետ, իսկ 868թ իշխանաց իշխան: Նրան հանձնարավեց ամբողջ երգրի հանքահանությունը: Աշոտի ձեռքն անցավ ամբողջ երկրի կառավարումը, եղբորը նշանակեց սպարապետ, կրճատվեցին հարկերը, փոխվեց բռնություններով և կամայականություններով իշխանության յուրացումը, շուտվ բանակի թիվը հասավ 40000ի: Աշոտը խնամիական կապեր հաստատեց Վասպուրականի և Սյունիքի իշխանական տների հետ: Բյուզանդիան ուշիուշով հետեվում էր այս գործըթացներին: 869թ տեղի ունեցավ Շիրակավանի ժողովը, որտեղ հայերը մերժեցին բյուզանդացիների, դավանաբանորեն միանալու առաջարկը: Նթւյն թվականին Զաքարեա Զագեցի կաթողիկոսը իշխանների ժողով գումարեց, որտեղ որոշվեց Աշոտ Բագրատունուն հռչակել Հայոց Թագավոր: Բյուզանդիայում գահ էր բարձրացել մակեդոնական կամ հայկական Վասի առաջին կայսրը 867-157: Վերջինս 876թ Աշոտի մոտ պատվիրակություն է ուղարկում և հայտնում է որ ինքը ծագում է հայ Արշակունիներից, ուստի կցանկանար, որպեսզի հին կարգով թագ ստանալ Բագրատունիներից: Ի նշան փոխադարձ բարեկամության Աշոտը թագ է ուղարկում նրան: Նոր խալիֆը արքայական թագ և զգեստներ ուղարկեց Աշոտին 885թ ճանաչելով նրա իշխանությունը: Իրեն նաև թագ ուղարկեց Բարսեղ առաջինը կամ Վասիլ առաջինը: 885 թ օգոստոսի 26ին Բագարան քաղաքում մեծ հաբդւսավորությամբ Գևորգ գառնեցի կաթողիկոսը Աշոտ Բագրատունուն օծեց Հայոց Թագավոր : Դրանով հիմք դրվեց Բագրատունյաց Հայաստանի թագավորությանը 885-1045թթ:
Աշոտ առաջինը 885-890թթ. ջանք չէր խնայում թագավորական իշխանությունն ամբողջ երկրով տարածեկլու և միասնական երկիր ստեղծելու համար: նրա մահց հետո գահ բարձրացավ սմբատ առաջինը 890-914: Խալիֆայությունը և Սաջիան իրանությունը թշնամաբար էն տրամադրված հայոց թագավորության նկատմաբ: Առիթ դարձնելով 893թ բյըզանդիայի հետ կնքած պայմանագիրը, Սաջիան ամրայի զորքերը ներխուժեցին հայաստան: արագածոտն գավառի դոխս գյուղի մոտ արաբները ծանր պարտությու կրեցին: սաջիան ամիրաները փոխեցին իրենց քաղաքավարությունը, նրանք սկսեցին երկպառակչական կռիվներ սահմանել հայ նախարարների մեջ:
շուտով վեճ առաջացավ սյունյաց և արծրունյաց տոհմերի միջև նախճավան քաղաքի համար: սմբատը վեճը լուծեց հոգուտ գագիկ արծրունու հակառակորդ սյունիների: գագիկ արծրունին խնդրեց վերանայել որոշումը, սմբատը չփոխեց: գագիկը բանակցություններ սկսեց ատրպատական հյուսու ամիրայի հետ, որնել 908թ միջնորդեց խալիֆին սմբատի փոխարեն Գագիկին ճանաչել հայոց թագավոր: նրանք համատեղ հարձակվեցին հայաստանի վրա, բյոզանդիայի կայսրը մեծ զորքով շարժվեց հայաստան օգնելո սմբատին, բայց ճանապարհին մահացավ: Սմբատ առաջինը մնաց միայնակ: Նա փոքր զորագնդով փակվեց կապույտ բերդում: մեկ տարի դիմադրելուց հետո նա հանձնվեց Յուսուֆին: Յուսուֆը ձեռբակալեց նրան և ուղարկեց Դվինի բանտը: Այդ ժամանակ խիզախաբար մարտընչում էր Երեջակ բրդը: Յոսուֆը սմբատին տարավ այնտեղ և ստիպեց որ նա կոչ անի որ զնքերը վայր դնեն: Սմբատը նման կոչ չարեց և արդյունքում Յուսուֆը նրան տանջեց, գլուխը կտրեց և խաչեց դվինի ճանապարհին: Շարունակեց Աշուտ երկրորդ երկաթը 914-928թթ: Նա եղբոր Աբասի հետ հարվածներ հասցրեց թշնամուն, այնթւհետև հարձակվեց Տփխիսի ամիրայության վրա ջախջախեց Յուսուֆի կայազորը: Աշոտ երկաթի կողմ անցավ նայեվ Գագիկ Արծրունին: 921թ Աշոտը անրացավ Սևանակղզւմ: արաբական զորքը բեշիրի գլ շրջապատեց կղզին: Աշոտը իր 70 զորքի հետ անակնկալ հարձակում գործեց: նահանջով թշնամուն Գառնիում նոր … 921թ ±աշթտը մեկնեց կոստանդուպոլս, որտեղ հակաարաբական դաշինք կնքեց: Բաղդատի խալիֆը 922թ ոչ միայն թագ ուղարկեց Աշոտին այև ճանաչեց թագավորների թագավոր, այս տիտղոսը Բագրատունիները կեցին մինչև վերջ:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s