Category: հայոց լեզու և գրականուտյաուն

Վահան Մամիկոնյանի տնօրինած ապստամբությունները 481-484.

Վարդանաց շարժումից հետո պարսից արքունիքը որոշ ժամանակ սիրաշահում էր հայերին, սակայն պարբերաբար կրկնվում էին քաղաքական և կրոնական նշումները: Արևելյան հայստանում հայրենասիրական ուժերը ղեկ Վահան Մամիկոնյանը հմայակի թրդին : Պարսից բերված արքան հողեր ժառանգելու իրավունք է տալիս կրտսեր արքաներին: Գյուտ կաթողիկոսի և Վահանի դեմ արշավ է սկսվում: Գյուտ Կաթողիկոսը 471թ մեկնում է Տիզբոն: Նա մերժում է Թերոզի առաջարկը` կրոնափոխ լինելը, որոշ ժամանակ անց վերադառնում է հայրենիք և ապրում Վանանդում: Տերոզը զբաղված էր Օնեի դեմ պատերազմում: Բայց խրախուսում էր Կադիշո մալխ խազին որը ղեկ ուրացող ղեկավարնփրին: Արևելյան Հայաստանում պարսիկների դեմ ապստամբում է Վաղթանգ Կոլգասալ թագ 456-402 նա հարվածն ուղում է դրածո բդեշխ Վազգենի դեմ: Վազգենը Աշուշայի որդին էր և Վարդանի աղջկա Շուշանի ամուսինը: Շուշանիկը մերժում է ամուսունու պահանջը կրոնափոխ լինելու և նահատակվում: 481թ Հայ նախարարերը հավաքվում են Շիրակում: Նրանք վճռում են. Լավ ենք համարում մի անգամ մեռնել, քան թե ամեն օր կեղեցի և քրիստոնեության արհամարանքն ու քաքտումը տեսնել: Մարզպան Ատրպշնածը բանակ է դնում Շիրակ գավառի Անի ամրոցի մոտ: հայ ապստամբները հետապնդում են նրան, մարզպանը փախնում է ատրպատական: 481թ Արևելյան հայաստանում կառավարություն է կազմվում: Սահակ Բագրատունին նշանակվում է մարզպան, Վահան Մամիկոնյանը սպարապետ, Հվհաննես Ա Մանդատունին Մեծ Թագավոր: Ատրվշնածը ներխուժում է նոր ուժերով: Հայ նախարարները հասնում ե Վազազգես գյուղ և տեղփկանում որ պարսից զորքը7000 անցել է արաքս գետը: 400000 հայերի բանակում է Ակոռի գյուղի մոտ: պարսից հիմնական ուժերը ջախջախվում են և պանվում է նաև : պարսից արքունիքը նոր արշավանք և սկսում: նրան հանգրվանում են հեր և զարեվանք գավառների սահմանագլխին: վահան մամիկոնյանը հայոց զորքի գլուխն անցած շտապում է արտաս գավառ: ավարայրի դաշտի մոտակայքում ներսերապահ գյուղի մոտ տեղի է ունենում ճակատամարտ: ճակատամարտից առաջ ոգեշնչող ճառո է հանդես գալիս հովհաննես ա մանդատունին, հայերը հաղթումեն: այդ ժամանակ պարսկական տերությունից փախչում և հայաստան է վերադառնում վարդը` վահանի եղբայրը: այդ ժամանակ հայոց զորքը հագստանում էր ծաղկոտ գավառում Վարշակի ջերմուկներում: Շուտով Վաղթանգ թագավորից օգնության խնդրանք է ստացվում: Վաղթանգը նև տեղեկացնում է որ իրենց կող են աջակցել Հները, այդպիսով բոլորով միասին կարող են ոչնչացնել թշնամւն: 482 թ Վահանը շտապում է Գուգարաց աշխար և անցնում Կուր գետին գտնվող ճարմանայի դաշտ: Հայ վրացական ուժերը պարտվում են: զոհվում են Սահակ Բագրատունին, Վահանի եղբայր Վասակ Մամիկոնյանը և ուրիշներ: 484թ Պարսկական զորքերը Հազարաբւխտի գլխ նորից հարձակվում են: Նրանք ներխուժում են Արտաշատի շրջակայք, այնուհետև դվին և ռազմական կարգով շարվում Խոսրովակերտ գավառից մինջև ջրվեժի լեռներ: Հյոց հեծելագունդը ճեղքելով արսկական գնդի մի թևը` շատերին է տապալում: Մարտի ընթացքում զոհվում են երկու նախարարներ` դիմաքսյան և սահարունի տոհմերից: Հովհաննես կաթողիկոսը, որը զթրքի հետ մարտադաշտում էր, ձիուց վայր է ընկնում և վնասվում: Սակայ շարթւնակում է ոգեշնչել հայերին: Վահանը այլ նախարարների հետ ացնում է խաղտյաց աշխարհը, Հազարաբւխտը հարձակվում է ԲարձրՀայքի Շավագոմ գավառում գտնվող ապստանբների վրա: Մի մասին կոտորում է, իսկ ներսես և Հրահատ եղբայրների կանաց գերի վերձնում: Հյոց մարզպամն նշանակված Շապուհը կամսարականների կանանց բանտարկում է Բասեն գավառի Ողբերդ ամրոցում և պահանջում նրանց ամուսիներից, որպեսզի սպանեն Վահան Մամիկոնյանին: Կամսարական եղբայրները մերժում են, միանում Մուշեղ Մամիկոնյանին, իսկ այնուհետոև Կառնո գավառի Արծաթ գյուղի մոտ ջախջախում են Պարսկական զորքերը: Վահան Մամիկոնյանը բանակում է Արշարունյաց գավառում: Պարսկականից լուր է ստացվում, որ Պարսիկ զորքը միջին ասիայումպարտություն են կրել Էդթաղներից, իկ Պերոզը սպանվել է: Պարսկական զորքը վերադառնում է պարսկաստան: Վահան Մաիկոնյանը հայոց զփրքով գալիս է Դվին Պարսկաստանում 484թ գահ բարձրացավ Վաղարշը, Հայաստան է ուղարկվում պարսիկ պաշտոնյա Միլխովին: Միլխովը գալով հայաստան մնում է Էրթ գավառի Վարսակ գյուղւմ և Վաբագնացների միջոցվ հրավիրում է Վահանին բանակցությունների: Վահանը դնում է հետևյալ պահանջները` Հրաժարվել կրոնափոխության առաջարկից, անարժան և ուրացող նախարարներին պաշտոն չտալ, հագել նախարարնելի ժառանգական իրավունքները, ճանաչել հայաստանի ներքին ինքնավարությունը, Նիխորը համաձայնվումէ: Նվարսակում 484թ պայմանագիր է կնքվում Վահան մամիկոնյանի և Նիխոր զորապանի միջև: Մի քնի օրանց Վահան Մամիկոնյանը հավաքելով հայոց Այր ու ձին մեկնում է Տիզբոն, կնքելու հայ պարսկական հաշտությունը: Վաղարշը ամբողջ մեղքը գցում է իր եղբյր պերոզի վրա և ասում. դուք բնավ ոչինչ համաերցիք այս աշխարհը. քաջաբար մեռանք նրանք որ մեռան և առավել քջաբար ապրում եք դուք: Վահան մամիկոնյանը Արսից արքայի կողմից ճանաչվում է հայոց գահերեց և սպարապետ: Նա վերադառնում է հայաստան մեկնում հայոց ոստան դվինը և հատուկ հովվարտակով հաստատում մարզպանի պաշտոնը:

Հայաստանի անկախության ամրանդումն ու վերականգնումը Բագրատունիներ.
Արաբական խալիֆայության թուլացումից  հմտորեն օգտվում է բագրատունյանց իշխանատունը: 855թ Աշոտ բագրատունին նշանակվում է հայոց իշխան և սպարաետ, իսկ 868թ իշխանաց իշխան: Նրան հանձնարավեց ամբողջ երգրի հանքահանությունը: Աշոտի ձեռքն անցավ ամբողջ երկրի կառավարումը, եղբորը նշանակեց սպարապետ, կրճատվեցին հարկերը, փոխվեց բռնություններով և կամայականություններով իշխանության յուրացումը, շուտվ բանակի թիվը հասավ 40000ի: Աշոտը խնամիական կապեր հաստատեց Վասպուրականի և Սյունիքի իշխանական տների հետ: Բյուզանդիան ուշիուշով հետեվում էր այս գործըթացներին: 869թ տեղի ունեցավ Շիրակավանի ժողովը, որտեղ հայերը մերժեցին բյուզանդացիների, դավանաբանորեն միանալու առաջարկը: Նթւյն թվականին Զաքարեա Զագեցի կաթողիկոսը իշխանների ժողով գումարեց, որտեղ որոշվեց Աշոտ Բագրատունուն հռչակել Հայոց Թագավոր: Բյուզանդիայում գահ էր բարձրացել մակեդոնական կամ հայկական Վասի առաջին կայսրը 867-157: Վերջինս 876թ Աշոտի մոտ պատվիրակություն է ուղարկում և հայտնում է որ ինքը ծագում է հայ Արշակունիներից, ուստի կցանկանար, որպեսզի հին կարգով թագ ստանալ Բագրատունիներից: Ի նշան փոխադարձ բարեկամության Աշոտը թագ է ուղարկում նրան: Նոր խալիֆը արքայական թագ և զգեստներ ուղարկեց Աշոտին 885թ ճանաչելով նրա իշխանությունը: Իրեն նաև թագ ուղարկեց Բարսեղ առաջինը կամ Վասիլ առաջինը: 885 թ օգոստոսի 26ին Բագարան քաղաքում մեծ հաբդւսավորությամբ Գևորգ գառնեցի կաթողիկոսը Աշոտ Բագրատունուն օծեց Հայոց Թագավոր : Դրանով հիմք դրվեց Բագրատունյաց Հայաստանի թագավորությանը 885-1045թթ:
Աշոտ առաջինը 885-890թթ. ջանք չէր խնայում թագավորական իշխանությունն ամբողջ երկրով տարածեկլու և միասնական երկիր ստեղծելու համար: նրա մահց հետո գահ բարձրացավ սմբատ առաջինը 890-914: Խալիֆայությունը և Սաջիան իրանությունը թշնամաբար էն տրամադրված հայոց թագավորության նկատմաբ: Առիթ դարձնելով 893թ բյըզանդիայի հետ կնքած պայմանագիրը, Սաջիան ամրայի զորքերը ներխուժեցին հայաստան: արագածոտն գավառի դոխս գյուղի մոտ արաբները ծանր պարտությու կրեցին: սաջիան ամիրաները փոխեցին իրենց քաղաքավարությունը, նրանք սկսեցին երկպառակչական կռիվներ սահմանել հայ նախարարների մեջ:
շուտով վեճ առաջացավ սյունյաց և արծրունյաց տոհմերի միջև նախճավան քաղաքի համար: սմբատը վեճը լուծեց հոգուտ գագիկ արծրունու հակառակորդ սյունիների: գագիկ արծրունին խնդրեց վերանայել որոշումը, սմբատը չփոխեց: գագիկը բանակցություններ սկսեց ատրպատական հյուսու ամիրայի հետ, որնել 908թ միջնորդեց խալիֆին սմբատի փոխարեն Գագիկին ճանաչել հայոց թագավոր: նրանք համատեղ հարձակվեցին հայաստանի վրա, բյոզանդիայի կայսրը մեծ զորքով շարժվեց հայաստան օգնելո սմբատին, բայց ճանապարհին մահացավ: Սմբատ առաջինը մնաց միայնակ: Նա փոքր զորագնդով փակվեց կապույտ բերդում: մեկ տարի դիմադրելուց հետո նա հանձնվեց Յուսուֆին: Յուսուֆը ձեռբակալեց նրան և ուղարկեց Դվինի բանտը: Այդ ժամանակ խիզախաբար մարտընչում էր Երեջակ բրդը: Յոսուֆը սմբատին տարավ այնտեղ և ստիպեց որ նա կոչ անի որ զնքերը վայր դնեն: Սմբատը նման կոչ չարեց և արդյունքում Յուսուֆը նրան տանջեց, գլուխը կտրեց և խաչեց դվինի ճանապարհին: Շարունակեց Աշուտ երկրորդ երկաթը 914-928թթ: Նա եղբոր Աբասի հետ հարվածներ հասցրեց թշնամուն, այնթւհետև հարձակվեց Տփխիսի ամիրայության վրա ջախջախեց Յուսուֆի կայազորը: Աշոտ երկաթի կողմ անցավ նայեվ Գագիկ Արծրունին: 921թ Աշոտը անրացավ Սևանակղզւմ: արաբական զորքը բեշիրի գլ շրջապատեց կղզին: Աշոտը իր 70 զորքի հետ անակնկալ հարձակում գործեց: նահանջով թշնամուն Գառնիում նոր … 921թ ±աշթտը մեկնեց կոստանդուպոլս, որտեղ հակաարաբական դաշինք կնքեց: Բաղդատի խալիֆը 922թ ոչ միայն թագ ուղարկեց Աշոտին այև ճանաչեց թագավորների թագավոր, այս տիտղոսը Բագրատունիները կեցին մինչև վերջ:

վարժություն 41-65

41)4)մրջյուն,տրտմաշուք,ուղղընթաց,տարրընթաց

42)4)հովսուն,ատամնաբույժ,ուխտադրույժ,աքիլլեսյան

43)4)պառկել,հոգածություն, վառվռուն, կաթնահուց

44)1)իննում

45)4)չորսում

46)1)երկուսում

47)3)1-ռ,2-ղ,3-բ,4-ր, 5-եվ,6-գ,7-րր,8-է,9-ղղ,10-դ

48)2)1-թ,2-դ,3-ը,4-օ, 5-թ,6-ղ,7-ձ,8-կ,9-մ,10-բ

49)2)1-ը,2-վվ,3-յա,4-մ, 5-գ,6-ն,7-կ,8-ց,9-գ,10-այ

50)3)1-գ,2-գ,3-դ,4-ծ, 5-խ,6-ր,7-ու,8-յու,9-կ,10-տ

51)3)սաղավարթ,խրտվիլակ,գաղտնի,խայտաբղետ,զարտուղի,թատերական

52)1)ոչ մի

53)3)բառ-մասնիկ,բառ-գիրք,գրող-հրապարակախոս,բողոք-դիմում

54)4)Սանկտ Պետերբուրգ,առ այն,թփից թուփ,բուրդ գզել

55)4)ի ծնե, առ աստված,բաց կանաչ,թև առնել

56)3)սսրբություն սրբոց, վերից վար,թև թևի, ի զեն

57)3)հարավկորեական, ջերմամեկուսիչ,թավալգլոր,նախավայրէջքային

58)4)սերնդեսերունդ,քարեդարյան,այրուձի,ցաքուցրիվ

59)4)այլընտրանք, Սևանհէկ,քարընկեց,տասկոպեկանոց

60)4)բուժզննում,ժամկետանց,գողեգող,տասնամյա

61)4)հարավ-արևմուտք,գրող-հրապաղոս,մեն-մենակ,ձյուն-ձմեռ

62)1)կազմ-պատրաստ, երկր-երկիր,հին-հին,մեկ-երկու

63)3)սրբություն-սբրոց, մեկ-երկու, կիլոմետր-ժամ, հինգհազարանոց

64)4)մեկ-երկու, առայժմ,մեն-մենակ,փողնախագահ

65)4)ինչ որ է ,ի սկզանե,ըստ այդմ,սակավ առ սակավ

 

Կորած

Որտեղ եմ ես, կորած, մոռացված

Մի փոքր հողի կտորին նստած

Ինչպես եմ ես հայտնվել, այս հեռավոր անկյունում

Արդյոք ես կհիշվեմ, թե կմոռացվեմ

Արդյոք ես նորից կապրեմ

Թե ես այսպես էլ կմնամ այստեղ դատարկության մեջ

Նստած այս հողի վրա, չիմանալով` որտեղից եմ և ով եմ ես

Վերջի վերջո կգտնվեմ ես երբևիցե

Բայց ես արդեն վստահ չեմ, որ ամեն իմ փորձ գտնվելու, հայտնվելու և արձագանքվելու

Ամեն ինչը ապարդյուն է արդյունքում:

 

4-րդ