Category: պատմություն

հայկական սփյուռքը 1920-ական թականներին


Ցեղասպանությունից հետո փրկված հայերի մի մասը սփրվեց աշխարհով մեկ։1920-ական թականներին սկզբին ամենաշատ հայկական գախթոջախները սիրիայում և լիբանանում էին։ խոշոր գաղթոջախներ ձևավորվեցին ԱՄՆ ԵՎ կանադաիում» զգալի թվով հյաեր կաին Ֆրանսիայում Իսկ որինակ Մւոդանում հաշվվում եր մոտ 100000 հայ։ Թուրքիայում ապրողներից մնացել միայն 200000, որոնք ապրում էին Կոստանդինոպոլիսում։ Շուրջ 600000 հայ հանգրվանել էին կովկասում, վրաստանում։1910 թ սկսեց գործել հայորթաց տունը։ 1921թ մոսկվա և կարսի պայմանագրերով Խորհրդային իշխանությոսւն հրաժարվեց հայկական հարցից։ Դիվանագիտական պայքարը շարնակում էին ազգային պատվիրարկություները Պողոս Նուբրայի; հայկական պատվիրար կություները մասնակցեցին 1921թ լոնդոնի ժողովին.1920 թ թուրքիան և ֆրանսիան համաձայնագիր կնքեց որով կիլիկյան հայաստանը տրվեց թուրքերին։ վերջին անգամ այս հարցը տրվեց լոզանի կոնֆերանսում։

Հայրենադարցում

1921թ դեկտեմբերին միջագետքի բրիտանակնա իշխանություները հայ բրիտանակնա  գաղթականների խումբը  շուրջ 3000 մարդ տեղափոխեց Բաքու։ հայաստան ներգախթեցին սիրիայից, ֆրանսիայից ,թուրքիայից և բազմաթիվ այլ երկրներից։1926թ ներգաղթացների թիվը ավելի քան 42 հազար էր։

հայկական սփյուռքը 1946-96

Խսհմ կառավառությունը ընդունեց ներգախթի որոշում։1946թ հայրենադարցներ առաջին խումբը տրանսիլվանիա նավով հասավ Բաքու;1946 թ լիբաբանանից, սիրիայից ,ռումինիայից հայաստան ժամանեց 51000մարդ;1946-8թ հայրենադարցների թիվը տասներկու  երկրներից եկան 90000 մարդ։ Եկրորդ համաշխարայինից հետո  սկսվեց տեղաշարծումների փուլը միայն 1947-57 թ ամն տեղափողվեցին շուրջ 4500 հայ; Սփյուռքահայության մեծ մասը հույսեր կապեց 1946թ մարտի 16 խորհուրդա-թուրքական մայմանագրի դաթարեցնումը ԽՍՀՄ-ի կողմից։ Նաև նրանք հույսեր էին կապում մակի կոնֆերանսի հետ։ Մասնակիցներ հուշագիրններ տվեցինգրաթյանը և ամերիկական ազգային խորհուրդը։1947 թ տեղի ունեցավ միջազգային կոնգրեսը ապլիլի 30-ից մինչև մայիսի 4-ը

ԼԽՀ հրչակում

Օգտվելով Խսհմ իշխանության բացարձակ իշխանությունից 1991թ ապլի մայիս ամիսներին ադրբեջանական հատուկ զորքերը և միլիցիայի խմբերը փաստացի ռազմական գործողություններ սկսեցին շամիրամի և գետաշեին հայ բնակչության դեմ: 1991թ հուլիսին ստեղծվեց ինքնապաշպանության կոմիտեն: մարզի բոլոր շրջաններում ստեղծվեցին զինված ջոկատներ: հետագայում Լխ գերագույն խորհուրդը կարևոր որոշում կատարեց ինքնապաշպանության նախարարություն պահով, որի գլխավորը դառավ Լևոն Մկրչյանը: բաքվում տեղի ունեցած ադրբեջանի գերագույն խորհրդի արտահերտ շրջանը ընդունեց անլախության հրչակագիր: Հրչակագում ասվում էր որ հանրապետության տարածքը նեռառելու էր 1928-29թ մուսավատական ադրբեջանի սահմաները, դա նշանակում էր որ նրա կազմում չէին կարող լիներ ոչ նախիջևանը և ԼԽ: 1921թ ստեփանակերոտում ԼԽհ-ի տեղի ունեցավ նստաշրջան: նույն թվականի սեպտեմբերի 21 տեղի ունեցա լխ հանրաքվե: Այդ որը Լխհի բնակչության 80% մասնակցեծ դրան որից 95% կողմ էին դրան: Դրանից հետո տեղի ունեցավ ԼԽՀ պետական Մարմիների Կազմավորումը: Դեկտեմբերի 21 պատգամավորների ընտրությունները: Առաջին Նախագահ ընդունվեց 33 տարաեկան պատմաբան Արթուր Մկրչյանը: Հետագայում ԼԽՀ-ում ընդունվեց նախագայական համակարգը, Ռոբերտ քոչարյանը դառավ Նախագահ: Ռազմական գործունեություների սկզբից ստեղծվեց ԼՂՀ բանակը:1992թ հունվարի մարտեր տեղի ունեցան Քարքուղիում:1995թ ամռանը հայտարատվեց արտակարգ պատերազմական դրություն, ստեղծվեց ռազմական կոմիտեն:1995թ  ապրիլին հայկական զարքերը ազատեզին խառբաչառի: վերջին փուլը մարտակերտի ազատում էր:հակարակորգը հետագոյում բաց թողեց ուժերը բիջուի տարածաշրջանում:ջաբռալին զանգերալը իսկ նույն թվականի հեկտեմբեին սկսեց հարցակում հորատի երկաթուղային հանգուցի վրա: ԼԽհ ռազմական հաջողությունները ադրբեջանում հանգեցրեցին հերթական իշխանափոխության:1994թ քելբաջարի շրջանի հյուսիսում և մարի բարձրադիր լեռնանցքի ազատագրմամբ ապահովվեց մարտեկերտի շրջանում պաշպանական ուժերի դիմունքը։Ռուսական ուժերի և մինսկի խորհրդի օգնությամբ 1994թ  մաիսին կնքվեց պայմանագիր որով կնքվեց հրադաթարի ռեծիմը;Արցախի տարացքը 12000քառակուսի կմ որը ամրագրված է ԼԽՀ սահմանադրությամբ։

ԽՍՀՄ փլուզում

1990թ-ին սկսվել էր հխսհ-ի ընտրություները որի հմար բացվել էին ընտրատարացքներ նաև լղհ-ում:1990թ մաիսի 20-ին տեղի ունեցան այլ ընտրական որոշում: Ձայները հավասարվեցին երկու մրցակիցների միջև բայց արդյունքում անսցահ հհշկ-ն: 1990թ-ին օգօստօսի 23-ին գերագույ խորհուրդը երկար քննարկումներից հետո ընդունեց”” հրչակագիր հայաստանի ազատության մասի”: այդ փաստաթուղթը կազմված էր երկու մասից: հռչակագիրը վերաբերվում էր արտաքին քաղաքականությանը, տնտեսւոթյանը, մարդու իրավունքներին և այլ բաներին: Առանձին կետերում նշվում է հայոց երկրի տարացքների և ցեղասպանության մասին: Խսհմ-ի փլոզումից հետո մարտի 17-իտ տեղի ուեցավ հանրաքվե խսհմ պահելու կամ փողելու վերաբերյալ: այդ հանրաքվեն առհամառվեց Լիտվիայի, Լատվիայի, Էստոնիայի, Վրաստանի, հայաստանի և այլ երկրների կողմից: Այդ օրը Գարբաչովը հռչակեց ազատ հանրապետության կազմավորման մասին որից հետո  նա գնաց արձակուրդ: սույն ժամանակը պահպանողակաները ուզեցին կատարել հեղափոխություն որը չստացվեց: Օգոստոսի 19-ին պարզվեց որ Գառբաչովը վատ առողջ է և նա ոչ պատրաստ երկիրը կառավառելու:Խմկկ իշխանությունը սասանվեց: 1991թ դեկտեմբերի 8 ռուսաստանի, բելառուսիայի, և մի քանի այլ երկրների նախգաները հավաքվեցին բելառուսիայում և հայտարարեցին ԽՍհմ-ի փլուզւոմը որին դեմ էր գարբաչովը սակայն նրա խասքը հաշվի չառնվեց:

Հայաստանի անկախություն

1991թ սեպտեմբերի 21 հհ տեղի ունեցավ հանրաքվե հայաստանի անկաղության և Խսհմ կազմից դուրս գալուց: բնակչության ճնշող 2400000 մարդկանց կողմ էր անկախությանը: սեպտեմբերի 23 գերագույն խորհուրդը անկախ համարվեց: դրանից հետո առաջին անգամ հայաստանում տեղի ունեցավ հասայտոնում նախագաոյւթյան ընտրությունը: Ձայների 80 տոկոսի ճնշմամբ նախագահ դառավ Լևոն Տեր Պետրոսյանը իսկ փող հախագահ Գագիկ Հարությունյանը:1978թ ՀԽՍՀ սահմանադրությունը հակասում էր հայաստանի անկախության հրչակագրին: 1990թ դեկտեմբերի առաջին սահմանադրական օրենքով մինչ նոր հաստատումը կանգնեցվան էին բոլոր գործողություները հակասող հռչակագրին:1995 թ հուլիսին 5-ին ազգային ժողովին բնորոթյուններին զուգահեռ:

 

վերակառուցման քաղաքականություն: արցախյան շարժում

1980թ սկզբին խորհրդային համակարգը ճգնաժամի մեջ էր, երկրի տնտեսական հիմքը համապատասղանեցվեց համաշխարհային մեծ պետության կարգավիճակին: Ակնհայտ եր որ բարեփողումներ են անհրաժեշտ և առաջինը երկրի մեծագույն կազմեում:1982թ խմկկ կենտրոնի առաջին քարտուղար նշանակվեց Միխայիլգառբաչովը: Տնտեսական զարգացման հիմքում դրվեց արագացման ռազմավարությունը:հռչակվեց վերկառուցման և հրապայնակության քաղաքականություն: Հրապայնակության,ժողովրդական և այլ սկզբունքների հրչակման հեը երկրուկ սրվեց ազգային հացը:1986թ դեկտեմբերին ալմա աթայում Ղազախ ուսանողներ բողոքի ելան, որ ճնշվեց:սկսեց ղրիմի թաթարի շարծումը:1988թ սկսեց ղարաբաղր մաավորման շարժումը: Էստոնիայի, Լաթվիայի և Լիթվիայի ազգային ճակատները ձևավորվեցին նայն թ գարնանը :1987թ մոսկվա ուղարկվեց լեռնային ղարաբաղը հայաստանին միավորելու հրամանագիր գրեթե բոլոր ղարաբաղցի երտասարդնեիր ստորագրությամբ: 1980թ փետրվարին տեղի ունեցան լղհ-ի ընտրաշրջաները: օրագարգում էր լեռնային ղարաբաղի միացումը հայաստանին: Փետրվարին տեղի ուեցավ նստաշրջան որի ժամանակ ընդւոնվեց տվյալ որոշումը “ըստ լղիմ մարդկանց Խնդրում ադրբեջանական խսհ հանրապետությսւնից տվյալ տարացքները հետ հանդզնվեն հայաստանի խսհ-ին “:1980թ կեսին երեևանում ամեն օր հանրահավաքներ էին որոնք կազմակերպվում էին հանարապետության հրապարակու: հետագայում կազմավորվեց ղարաբաղի կոմիտեն:փետրվարի 29 ցուցարարների թիվը անցնում է 100000: հյաերի շարծումը հետագայում համարվեց ծայրահեղական:Փետրվարի 27-29-ին սումգայի քաղաքում որստիկանության և այդտեղի իշղանության տակ եղան հայ ժողովրդի ջարդ:Պաշտոնական տվյալներով զոհվեց 27 մարդ:հայաստանի կոմկուսի և պետական շատ ղեկավարներ աջակցում էին ղարաբաղ կոմիտեին: մաիսի 31 ղարաբաղ կոմիտեն`լևոն տեր պետրոսյան, վազգեն մանուկյան, վանո սիրադեղյան, վերանվաեց խարաբաղի շարժման հայաստանի կոմիտե: 1981թ հայաստանի և թուրքիայի քարտուղարներին փողարինեցին սուրեն հարությունյան և աբդուլ ռախմա բեզիրովը: 1988թ հունիսին 18 գումարվեց գհսկ գերոգույն խորհրդի նիստ: Նիստը հավանություն տվեց լղհի փետրվարի 20 որոշմանը, ադրբեջանը հակարակ էր որոշման: Օգոստոսի 19 երևանյան հավաքին ղարաբաղ կոմիտեն հրչակեց նոր ծրագիր, որը դառցավ ՀՀՇ առաջին ծրագրի հիմքը:Նոյեմբերի 7-ին հոկտեմբերյան հեղափողությայ 71-րդ տարեդարցի շքերթը վերացվեծ ուժգու ցույցի:Նոյեմբերի 24-ին հայաստանում հաստատվեց պարետային ժամ:Սրադարցությունը փողվեց սպիտակի ցնցումներից, որոնց ուժգնությունը հասավ 10բալի:ստեղծվեց օգոնության և աշղատանքի հանձնաժողով: 1989թ հունվարի 9-ին ղարաբաղ կոմիտեի մի շարք անդամներ ձերբակալվեցին: Հունվարի 11-ին սահմանվեց հատուկ կառավարման կոմիտե: Կոմիտեի նաղագահ նշանակվեց արկադի վոլսկի:1989թ մաիսի 29-ին Մոսկվայում իր աշխատանքները սկսեց խսհ առաջին համագումարի աշխատակիցները: հուլիսի մեկին լեռնային խարաբաղի մասում ադրբեջանի տարացքում կար 18 հազարից ավել  հայ փախստական: Կալանքից ազատված հայ կոմիտեի մարդիկ հայրենիք վարադառնալով նոր ռազմավարությամբ նոր ուժով շարունակվեին իրենց գործողությունները:1986թ նոյեմբերի 28 խսհմ մեծագույն խորհուրդը քնակրեց լեռնային Ղարաբաղի հարցը: արդյունքում այն մնաց ադրբեջանի կազմում իսկ հատուկ խորհուրդը ցրվում:հայաստանու և ղարաբաղում բոլորը դժգոհ էին:Լեռնային Ղարաբաղի ազգային խարհրդի անդամների մասնակցությամբ սկսվեց հայաստանի գերագույն խորհրդի առաջին համագումարը:դեկտեմբերի 1-ին ընդունվեց հայկական խսհի և լեռնային ղարաբաղի մաացման որոշումը, սակայն հսհմի գխ պետանեց այդ որոշումը: 1990թ բաքվում իրականացվեց հայ բնակչության տեղահանում և ջարդ: Հայերի մի մասը տեղափողվեց թուրքմենստան: լարված իրավիճակ էր հայաստանում: հունվարի13 հավաքում հհշ որոշեց որ ինքնապաշտպանական ուժերը անցնեն պատրաստի վիճզկի: հայաստանի ինքնապաշպանակքն ուժերը երասղավանի և այլ մասերում ադրբեջանի ժողովրդական հարձակումների ներկայացրին բարձր որակի պատրաստականություն:1990թ սեպտեմբեր հոկտեմբեր ամիսներին վիճակը արցախում կտրուր սրվեց: սեպտեմբերի 9-ին մոսկվայում Զոե Բալայանը հակտարարեց հացադուլ, նրան միացան Վիկտոր Համբարցումյան և Սոս Սարգսյանը: Հացադուլը դադարեցվեց սեպտեմբերի ամսվա 21 Վազգեն կատողիկոսի խնդրանքով:1991թ արցախի համար ավելի ծանր տարի էր: խսհմ և ադրբեջանական ուժեր մեծացրին ճնշումները: Դատարկվել էին Գետաբետի, Թողուզի, շամպորի և տաշկեստանի շրջանեիր գյուղերը: հյուսիսային հայսատանի լիակատար ազատման համար 1991թ գարանանը ադրբեժանի բանակը սովետական բանակի հետ ստեղծեցին “Կօլցո” օպերացիան: գնդակոցվում էին խանդարի շրջանի գետաշեն և շամիրան շրջանի մի շարք գյողերը: 105-20 զրահամեքենա հարձակվում էին գետաշենը: Դիմադրություն կառավառում էի Թաթուլ կրպեյանը:1991թ մայիսի 7-ին 1000 մարդ տեղապոխվեցին ղարաբաղ հետո հայաստան: