Category: պատմություն

հայ ժողոցուրդը` հայ մեծ հայրենական պատերազմում

1939թ սեպտեմբերին լեհաստանի վրա գերմանիաի հարցակումով սկսվեց եկրորդ համաշխարհայինը: առաջին փուլում գրավելով եվրոպաիա մեծ մասը, 1948թ նա խաղտեց չհարցակման պայմանագիրը և հարցակվեց խսհմ-ի վրա: պատերազմի սկզբում խսհմ զորքը մեծ կորուստներով կրելով թողնում են գերմանիային տարացքներ:առաջինը կազմավարվածը 76 հրադզքային դիվիզիան էր որը կազմվել էր 1920 թ հհ բանակի ապա հայկական կարմիր բանակի շարքերում: այն իրան ներկաիացրեց ստալինգրադի ճակատամարտում: հայկական զորամիավորներից առաջինը ռազմաճակատ մտավ 390-րդ դեվիզիան: 1942թ  այն մասնակցեց կերճի ճակատամարտին,որի ժամանակ նրանց հրամանատարը մահացավ: հետագայում այն այդ տարում այն ցրվեց: Կովկասիան նախալեռներից` գռոզնու մատիսներից, ուբանի, թաբանի կիրճի մինչև գերմանիա հասավ հայկական 89 հրադզքային դիվիզիան որին շնորհվեց թամանյան անունը թամարա կխզու ազատագրման կռվի համար: Այստեղից 9 հոգի ստացան ԽՍՀՄ հերոսի կոչում:

հայռազմիկների մասնակցությունը

Մոսկվաի ճակատամարտում որտեղ գերմանացիները կրեցին առաջին մեծ պարտությունը աչքի ընկան Բաղրամյանի,մարտիրոսյանի և այլ ջոկատները: Մարտիրոսյանի դիվիզիան ակտիվ մասնակցություն ունեցավ 3-րդ տանկաին դեվիզիաի ջաղջախմանը:Իսկ ավիացիայից աչքի ընկավ սերգեյ պուրնազյանը ով կատարել է 224 մարտական թռիչք և ոչնչացրել 22 թշնամի ինքնատիռ: Հայորդիները մասնակցին կիեվի, լենինգրադի, կուրսկի, բեռլինի խոշոր ճակատամարտերին: կովկասի ճակատամարտին մասնակցեկ նավատորմի ղեկավար իսահակովը որը մարտերից մեկում զրկվեց ոտքից: Կուրսկի ճակատամարտում աչքի ընկան տանկիստները բրիգատի գլղավոր Բաբաջանյան գլխավորությամբ: ուղված ճակատամարտերում 21հայորդիներ ստացահ խսհմ հերոս կոչումը: Հովանես Բաղրամյանը մասնակցեց Բելորուսական գործողության: լենինգրագի պաշտպանության ժամանակ Բենյամին Գալոււստյան: Ֆաշիզմի դեմ պայքարու  մեծ ներդրում արեցին հետախույզներից հայ հովանիկյանը, իվան աղայանցը, գևորգ վարդանյանը և ուրիշները:Խսհմ հերոսի կոչում է տրվել 108հայ և հայաստանում ծնված կամ ապրած 11 հայազգի: հայերից չորսին հերոսի կոչում 1  տրվել խորհրդա-ֆիննական պատերազմում: առաջին խսհմ հերոսն էր Կարապետ Սիմոնյանը: Հայրենական մեծ պատերազմում առաջին հերոսն էր Լազեր Չափչախյանը: 27 հայ ռազմիակներ ստացան Փարքի 2-րդ,3-րդ աստիճանի դառան հայ լռիվ ասպետներ: Պատերազմին մասնակցեցին 64 գենարալ, որոնց մի մասը դառնում է մարշալ:

 

խորհրդային հայաստաի վիճակը

Հայաստոնում խորհրդային կարգեր հաստատելուց հետո  իշխանությունում հաստատվեցին բոլշևիկները: 1923թ հյդն տեղի ունեցա ինքնալուծարման համագումարը: Վերանշյալ եղանակով 1924թ փետրվարին դաշնակցության և երտասարդության ինքնավերացման համագումարը:1924թ խսհմ տարացքում դադարեց գործունեությաւն կատարել հնչյակյան կուսակցությունը: Կոմունիստական կուսակցությունը ստեղծեց շրջաներ իրենց կոմիտեներով: 1920թ-ականերին լարված էր իրավիժակը կոնկութսի մեջ: լենինի մահից հետո տեղի ստեղծվեց տրոստիցկական ընդիմություն:Հայաստանում Տրոցկու տեսակետները քիչ պաշտպանողներ կաին:1927թ մամուլում հրապարակվեց “երեքի դեկլարացիա”:ստալինը իր կողմնակիցների հետ կազմակերպեց տրոստիցկական ընդիմություն գաղափարական ջաղջաղումը: դրանից հետո ձևավորվում է ստալինի անձի պաշտամունքը: 1930-32թ շարունակվեցին կուսակցական ձերբակալություները:խսհմում հաստատվեց ամբողջատիրական (տոտալիտար)համակարգ: 1930թ կետնկոմի քարտուղար Աղասի Քանջյանին մեղադրեցին ազգայնամոլության մեջ:1936թ մաիսին ձերբակալվեց մարկսիզմ-լենինի տներեն Ներսիկ Ստեփանյանը: 1936թ հուլիսին սպանվեց Աղասի Քանջյանին: Հայաստանի նոր կենտկոմի քարտուղաի օգնությամբ այդ գործը վերցրեց հայաստանի ներքին գործերի ժողկոմ խաչիկ մուղդուսին:Լարվածաին բռնություները հասան գագաթնակետին 1937թ:Այդ ժամանակ դատվեցին և հետագայում մահացան կամ ակսորվեցին գուրգեն, մահարին, չարենց:1937թ երրերդ հարկի լուսամուտից պատուհանից քցվեց ժողկոմի նախկին նախագահ սահակ տեր գաբրիելյանը:խորհրդային հայաստանի սահմանադրությամբ եկեղեցին դառնում էր հավատացյալների մասնավոր համայք: բոլորին իրավունք էր տրվում ազատորեն կատարել կրոնական և հակակրոնակն քարոզչություն: իրականում սահմանափակվեցին եկեղեցու իրավունքնեերը: 1926թ ընդունվեց հայոց եղեռնի օրը: 1937թ հայաստանում փակվեց 800 եկեղեցի, աբզմաթիվ հոգևորականները ենթարկվեցին գնդակահարվեցին:

Խորհրդային Հայաստանը խսհմ կարգում

խորհրդային երկրի կառավարման ոլորտում կիրառված ռազմական կոմունիզմի քաղաքակականությունը հանգեցրեց ժողովրդական հուզմունքների; խորհրդային հայաստանի տարբեր մասերում գյուղացիները պայքար սկսին: տվյալ վիժակը բոլշեվիկներին ստիպեց անցում կատարել նոր տնտեսական համակարգի: 1923թ շրջանարության մեջ գյուղմիաս հարկը:1924թ հրաժարվեցին բնամթերաին հարկաձևից: արգևլվում էր հողի առք ու վաճարքը կտավելը և այլ բաները օգտագործելը: սակյայն մինչի 1929թ այդ մաները դեռ շարունակում էին 4000 գյուղացիներ:1923-1924թ վերսկսվեց պղնձի ձուլումը կապանում: 1920թ եկրորդ կեսից ԽՍՀՄ ղոկավարույունը որոշոկ կարարել արդյունաբերացում (ինդուստրիացում): արագա արդյունաբերացում համար պետք եր ռեսուրսներ հայթհայթել երկրի ներսում, այդ ժամանակը իջան աշխատավարփները: Արդյունքում ստեղծվեց հինգ ամյա պլանը: արդյունաբերացման արդյունքում հայաստոնւմ շահագործման հանդզնվեց դզորա բեկը այն բարդ ճարտարապետոկան կառույց էր:արաջին հնգամյակին հաջորդեց : 1928թ հաստատվեց Լենական հեկը: մոլիբդենի հանքեր գտնվեցում քանաքեռում: 1933թ երևանում սկսվեց կաուչուկի գործարանի կարուցում որը ավարտվեց 1948թ: Լենինական երկաթուղու շնորհիվ գործակվեցին արթիկ տուֆի հանքավայրերը: Ցեմենտի խոշոր կոմբինատ ստեղծվեց  դավալույում:1920թ գոյությունւոնեին գյուղացիականա մի քանի միացյալ տնտեսություններ որոշ ձևեր`կոմունաներ,արթել և այլն: ստալինը 1929թ նոյոմբերին հրապարակեց “մեծ բեկման տարի” հադվածը, որում կեղծ ինֆորմացիա գյուղերու կատարվող գործունեություների պահով:այս գործընթացը կոչվեց” ուլաթափացաութոյւն”: 1930թ մեծ քանակությամբ ունեցվածք վերցվեց որպես ուլաք: տարաղակյաց, վեդի շամշադի և այլ գավառներում տեղի ունեցան դիբադրություներ դրա դեմ: իշխոնություները պիտի անեին բռնի  կոլեկտիվացումը, բայց բարձրացրեց հարկերը:

 

Բագրատունիներ

Աշոտ եկրորդի վերջին թագավորւոթյան տարիները խաղաղ էին: Նրա մահից հետո գահ բարցրացավ իր եղբայրը Աբասը: նա արքունիկը տեղափողեց կարս և այն դարցրեց նոր մայրաքաղաք: երկրի հիմնական նահանգներում կառուցում էին նոր ջրանցքներ և ջրամբարներ: նա նաև տեղաթողեց կատողիկոսական աթոռը անասիա: Աբասին հաջորդեց իր որդին աշոտ երրերդը: սյունյաց և աղվանից եկեղեցական թեմերը իրենց անկախ էին համարում կաթողիկոսից: անանիա կաթ ողիկոսին ստացվեց նրանց հնազադնեցնել: երիկում կատավրում էր շինարարական աշղատանքը: խասրովանուշը հիմնեց ձորագետի հովտում Սահաինի Հաղպատի նշանավոր վանքերը: բայցվում էին հիվանդանոցներ և բարեգործական հաստատություներ: Դա աշոտին տվեց ողորմած մականունը: 977-990 դվաինում շարունակաում էր լինել ամիրամություն որը հավատում էր բագրատունիներին: 961թ մայրաքաղաք հրչակվեց Անին: Անին մայրաքաղաք հրչակելու տոնակատարությունը միացվեց Աշոտ երրեորդի թագադրության հանդիսության հետ: Նա հրչակվեց շահից շահ (արքաից արքա): Հետագայում քաղաքը այնքան եր մեծացել, որ Սմբատ թագավորը 977-989թ ընթացքում կառուցեց եկրորդ պարսպագիծը սմբատաշեն: Սմբատի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա եղբայրը գագիկ առաջինը 990-1020թ: Գագիկը հիմանական հարեվանեչի հետ պահում էր բարիեդրացիական հարաբերություններ: Նա ընդարցակեց իր տիրույթները և բագրատունյաց թագավորությունը հասավ հզորության գագաթնակետին: բարեկամական տրամադրված համայքներից էր վայքի Կյուրապաղատությունը և վրաց թագավորությունը: Ատրպատականի մամուլա ամիրան երկու անգամ արշավանք կազմակերպեց: 998թ Ապահունիքի ծուն գյուղի մոտ հայ վրացական ուժեր  պարտության մատնեցին նրան: կռիվների մեջ աչքի ընկավ Վահրամ Պավլանունին: Բագրատունյաց թագավորությունը ուներ ենթական թագավորութուներ: 1001թ  Լոռու թագավորությունը հռչակեց իր անհնազանդությունը հայոց արքաին: գագիկը վերացրեց վայոց ձորի թագավորությունը: հարաֆից վասպուրականից անջատվեցին և բագրատունիներին միացվին գոգովիթ և ծաղկոտնը գավառները: այդ մասին ասորիք օատմիչը ասում է”և տիրապերետեց նա բազմատիվ բերթոերի ր գավառների վայոցդձզորի արիսոսի գավառներում, ավելին քանն իր եղբայրը չկար ուրիշը ով հայաստանի սարսափեցներ”:վասիլ եկրորդ կայսրը միացրեց վայքը իր երկրին ըստ կտակի: կատամիդե վերջնականապես ավարտվեց անիի եկեղեցին: զվարթնոցի նման տաճար կառուցվեց աննիում է գագկաշեն անունով:պավլավունիները կառուցեցին բջնիի նշանավոր ամրոց և եկեղդցին անբերտը մարմնաշենը և այլն: