վերակառուցման քաղաքականություն: արցախյան շարժում

1980թ սկզբին խորհրդային համակարգը ճգնաժամի մեջ էր, երկրի տնտեսական հիմքը համապատասղանեցվեց համաշխարհային մեծ պետության կարգավիճակին: Ակնհայտ եր որ բարեփողումներ են անհրաժեշտ և առաջինը երկրի մեծագույն կազմեում:1982թ խմկկ կենտրոնի առաջին քարտուղար նշանակվեց Միխայիլգառբաչովը: Տնտեսական զարգացման հիմքում դրվեց արագացման ռազմավարությունը:հռչակվեց վերկառուցման և հրապայնակության քաղաքականություն: Հրապայնակության,ժողովրդական և այլ սկզբունքների հրչակման հեը երկրուկ սրվեց ազգային հացը:1986թ դեկտեմբերին ալմա աթայում Ղազախ ուսանողներ բողոքի ելան, որ ճնշվեց:սկսեց ղրիմի թաթարի շարծումը:1988թ սկսեց ղարաբաղր մաավորման շարժումը: Էստոնիայի, Լաթվիայի և Լիթվիայի ազգային ճակատները ձևավորվեցին նայն թ գարնանը :1987թ մոսկվա ուղարկվեց լեռնային ղարաբաղը հայաստանին միավորելու հրամանագիր գրեթե բոլոր ղարաբաղցի երտասարդնեիր ստորագրությամբ: 1980թ փետրվարին տեղի ունեցան լղհ-ի ընտրաշրջաները: օրագարգում էր լեռնային ղարաբաղի միացումը հայաստանին: Փետրվարին տեղի ուեցավ նստաշրջան որի ժամանակ ընդւոնվեց տվյալ որոշումը “ըստ լղիմ մարդկանց Խնդրում ադրբեջանական խսհ հանրապետությսւնից տվյալ տարացքները հետ հանդզնվեն հայաստանի խսհ-ին “:1980թ կեսին երեևանում ամեն օր հանրահավաքներ էին որոնք կազմակերպվում էին հանարապետության հրապարակու: հետագայում կազմավորվեց ղարաբաղի կոմիտեն:փետրվարի 29 ցուցարարների թիվը անցնում է 100000: հյաերի շարծումը հետագայում համարվեց ծայրահեղական:Փետրվարի 27-29-ին սումգայի քաղաքում որստիկանության և այդտեղի իշղանության տակ եղան հայ ժողովրդի ջարդ:Պաշտոնական տվյալներով զոհվեց 27 մարդ:հայաստանի կոմկուսի և պետական շատ ղեկավարներ աջակցում էին ղարաբաղ կոմիտեին: մաիսի 31 ղարաբաղ կոմիտեն`լևոն տեր պետրոսյան, վազգեն մանուկյան, վանո սիրադեղյան, վերանվաեց խարաբաղի շարժման հայաստանի կոմիտե: 1981թ հայաստանի և թուրքիայի քարտուղարներին փողարինեցին սուրեն հարությունյան և աբդուլ ռախմա բեզիրովը: 1988թ հունիսին 18 գումարվեց գհսկ գերոգույն խորհրդի նիստ: Նիստը հավանություն տվեց լղհի փետրվարի 20 որոշմանը, ադրբեջանը հակարակ էր որոշման: Օգոստոսի 19 երևանյան հավաքին ղարաբաղ կոմիտեն հրչակեց նոր ծրագիր, որը դառցավ ՀՀՇ առաջին ծրագրի հիմքը:Նոյեմբերի 7-ին հոկտեմբերյան հեղափողությայ 71-րդ տարեդարցի շքերթը վերացվեծ ուժգու ցույցի:Նոյեմբերի 24-ին հայաստանում հաստատվեց պարետային ժամ:Սրադարցությունը փողվեց սպիտակի ցնցումներից, որոնց ուժգնությունը հասավ 10բալի:ստեղծվեց օգոնության և աշղատանքի հանձնաժողով: 1989թ հունվարի 9-ին ղարաբաղ կոմիտեի մի շարք անդամներ ձերբակալվեցին: Հունվարի 11-ին սահմանվեց հատուկ կառավարման կոմիտե: Կոմիտեի նաղագահ նշանակվեց արկադի վոլսկի:1989թ մաիսի 29-ին Մոսկվայում իր աշխատանքները սկսեց խսհ առաջին համագումարի աշխատակիցները: հուլիսի մեկին լեռնային խարաբաղի մասում ադրբեջանի տարացքում կար 18 հազարից ավել  հայ փախստական: Կալանքից ազատված հայ կոմիտեի մարդիկ հայրենիք վարադառնալով նոր ռազմավարությամբ նոր ուժով շարունակվեին իրենց գործողությունները:1986թ նոյեմբերի 28 խսհմ մեծագույն խորհուրդը քնակրեց լեռնային Ղարաբաղի հարցը: արդյունքում այն մնաց ադրբեջանի կազմում իսկ հատուկ խորհուրդը ցրվում:հայաստանու և ղարաբաղում բոլորը դժգոհ էին:Լեռնային Ղարաբաղի ազգային խարհրդի անդամների մասնակցությամբ սկսվեց հայաստանի գերագույն խորհրդի առաջին համագումարը:դեկտեմբերի 1-ին ընդունվեց հայկական խսհի և լեռնային ղարաբաղի մաացման որոշումը, սակայն հսհմի գխ պետանեց այդ որոշումը: 1990թ բաքվում իրականացվեց հայ բնակչության տեղահանում և ջարդ: Հայերի մի մասը տեղափողվեց թուրքմենստան: լարված իրավիճակ էր հայաստանում: հունվարի13 հավաքում հհշ որոշեց որ ինքնապաշտպանական ուժերը անցնեն պատրաստի վիճզկի: հայաստանի ինքնապաշպանակքն ուժերը երասղավանի և այլ մասերում ադրբեջանի ժողովրդական հարձակումների ներկայացրին բարձր որակի պատրաստականություն:1990թ սեպտեմբեր հոկտեմբեր ամիսներին վիճակը արցախում կտրուր սրվեց: սեպտեմբերի 9-ին մոսկվայում Զոե Բալայանը հակտարարեց հացադուլ, նրան միացան Վիկտոր Համբարցումյան և Սոս Սարգսյանը: Հացադուլը դադարեցվեց սեպտեմբերի ամսվա 21 Վազգեն կատողիկոսի խնդրանքով:1991թ արցախի համար ավելի ծանր տարի էր: խսհմ և ադրբեջանական ուժեր մեծացրին ճնշումները: Դատարկվել էին Գետաբետի, Թողուզի, շամպորի և տաշկեստանի շրջանեիր գյուղերը: հյուսիսային հայսատանի լիակատար ազատման համար 1991թ գարանանը ադրբեժանի բանակը սովետական բանակի հետ ստեղծեցին “Կօլցո” օպերացիան: գնդակոցվում էին խանդարի շրջանի գետաշեն և շամիրան շրջանի մի շարք գյողերը: 105-20 զրահամեքենա հարձակվում էին գետաշենը: Դիմադրություն կառավառում էի Թաթուլ կրպեյանը:1991թ մայիսի 7-ին 1000 մարդ տեղապոխվեցին ղարաբաղ հետո հայաստան:

հայ ժողոցուրդը` հայ մեծ հայրենական պատերազմում

1939թ սեպտեմբերին լեհաստանի վրա գերմանիաի հարցակումով սկսվեց եկրորդ համաշխարհայինը: առաջին փուլում գրավելով եվրոպաիա մեծ մասը, 1948թ նա խաղտեց չհարցակման պայմանագիրը և հարցակվեց խսհմ-ի վրա: պատերազմի սկզբում խսհմ զորքը մեծ կորուստներով կրելով թողնում են գերմանիային տարացքներ:առաջինը կազմավարվածը 76 հրադզքային դիվիզիան էր որը կազմվել էր 1920 թ հհ բանակի ապա հայկական կարմիր բանակի շարքերում: այն իրան ներկաիացրեց ստալինգրադի ճակատամարտում: հայկական զորամիավորներից առաջինը ռազմաճակատ մտավ 390-րդ դեվիզիան: 1942թ  այն մասնակցեց կերճի ճակատամարտին,որի ժամանակ նրանց հրամանատարը մահացավ: հետագայում այն այդ տարում այն ցրվեց: Կովկասիան նախալեռներից` գռոզնու մատիսներից, ուբանի, թաբանի կիրճի մինչև գերմանիա հասավ հայկական 89 հրադզքային դիվիզիան որին շնորհվեց թամանյան անունը թամարա կխզու ազատագրման կռվի համար: Այստեղից 9 հոգի ստացան ԽՍՀՄ հերոսի կոչում:

հայռազմիկների մասնակցությունը

Մոսկվաի ճակատամարտում որտեղ գերմանացիները կրեցին առաջին մեծ պարտությունը աչքի ընկան Բաղրամյանի,մարտիրոսյանի և այլ ջոկատները: Մարտիրոսյանի դիվիզիան ակտիվ մասնակցություն ունեցավ 3-րդ տանկաին դեվիզիաի ջաղջախմանը:Իսկ ավիացիայից աչքի ընկավ սերգեյ պուրնազյանը ով կատարել է 224 մարտական թռիչք և ոչնչացրել 22 թշնամի ինքնատիռ: Հայորդիները մասնակցին կիեվի, լենինգրադի, կուրսկի, բեռլինի խոշոր ճակատամարտերին: կովկասի ճակատամարտին մասնակցեկ նավատորմի ղեկավար իսահակովը որը մարտերից մեկում զրկվեց ոտքից: Կուրսկի ճակատամարտում աչքի ընկան տանկիստները բրիգատի գլղավոր Բաբաջանյան գլխավորությամբ: ուղված ճակատամարտերում 21հայորդիներ ստացահ խսհմ հերոս կոչումը: Հովանես Բաղրամյանը մասնակցեց Բելորուսական գործողության: լենինգրագի պաշտպանության ժամանակ Բենյամին Գալոււստյան: Ֆաշիզմի դեմ պայքարու  մեծ ներդրում արեցին հետախույզներից հայ հովանիկյանը, իվան աղայանցը, գևորգ վարդանյանը և ուրիշները:Խսհմ հերոսի կոչում է տրվել 108հայ և հայաստանում ծնված կամ ապրած 11 հայազգի: հայերից չորսին հերոսի կոչում 1  տրվել խորհրդա-ֆիննական պատերազմում: առաջին խսհմ հերոսն էր Կարապետ Սիմոնյանը: Հայրենական մեծ պատերազմում առաջին հերոսն էր Լազեր Չափչախյանը: 27 հայ ռազմիակներ ստացան Փարքի 2-րդ,3-րդ աստիճանի դառան հայ լռիվ ասպետներ: Պատերազմին մասնակցեցին 64 գենարալ, որոնց մի մասը դառնում է մարշալ: